به خُشنودی اَهورامَزدا
جشن سده، جشن پیدایش آتش
چهل روز پس از جشن شب چله، آبان روز از بهمن ماه و در چهلهی زمستان، جشن سده است، كه جشن پیدایش آتش است.
جشن سده در بخشهای گوناگون ایران بزرگ با نامهای گوناگونی شناخته میشود: در خراسان "سَرِه"، در بومهای اراک "جشن چوپانان"، در خمین "کُردِه"، در دلیجان "هَله هَله" و در بَدَخشان تاجیکستان "خِرپَچار" نامیده میشود. در فراهان و سنگسر سمنان، چهار روز پیش و پس از سده را "چار و چار" و سردترین شب زمستان میدانند.
جشن سده یكی از جشنهای بزرگ ایرانیان است و از میتُختهای (اساطیر) زیبای ایرانی سرچشمه گرفته شده است.
داستان هوشنگ و مار سیاه را فردوسی چنین بازگو میكند: جشن سده به هوشنگ شاه پیشدادی برمیگردد. روزی هوشنگ شاه پیشدادی به هنگام شكار با همراهان خود به كوه میرود. در راه به مار تنومندی برخورد میكند و سنگی را با شتاب به سوی مار پرتاب میكند. سنگ به سنگ دیگری برخورد كرده و خوارگی {خارگی} (جرقهای) بیرون میجهد و خار و خاشاك پیرامون آن را فروزان میكند و آتش پدیدار میگردد. مار میگریزد و شاه و همراهان به گِرد آتش به جشن و شادمانی پرداخته و نمیگذارند آتش هیچگاه خاموش شود. زین پس این جشن را سده نام نهادند و هر سال به پاس بزرگداشت آتش و یادگار آن بر پایش میكنند و آن را پدیده و پیشكش اورمزدی دانسته و سپند (مقدس) میدانند. این چنین است كه روز مهر از ماه بهمن كه پنجاه روز به نوروز مانده است، جشن سده برپا میگردد.
برگزاری جشن سده:
در پسین (عصر) این روز پس از خورنشست (غروب آفتاب)، سه تن از موبدان با جامهی سپید به سوی تودهای از هیزم خشك كه از پیش آماده گردیده میروند و گروهی از جوانان كه آنان هم جامهی سپید بر تن دارند با هموخهای (مشعلهای) روشن، موبدان را همراهی میكنند. موبدان بخشی از اوستا كه بیشتر آتش نیایش است را میسرایند و موبد بزرگ با آتشدان و جوانان سپید پوش با هموخها هیزمها را میافروزند. گروه نوازنده از آغاز تا پایان جشن، آهنگ مینوازند و همه با شادی، پیروزی روشن شدن آتش سده را جشن میگیرند و به امید آنكه تا جشن سال دیگر روشنایی و گرمی در دلهایشان باشد، به خانه باز میگردند.
آتش از دیرباز نزد ایرانیان نمایندهی پاكی، روشنایی و گرمی دلها بوده است و خوشبختانه پس از سدهها دشمنی، هنوز این آیین زیبا در سرزمین اهورایی اشو زرتشت جشن گرفته میشود.
ستیز من تنها با تاریكی است و برای ستیز با تاریكی، شمشیر به روی تاریكی نمیكشم، چراغ میافروزم. اشو زرتشت
ستایش پاک تو را باشد، ای آتش پاک گهر،
ای بزرگترین بخشودهی اهورامزدا،
ای فروزندهای که در خوری ستایش را،
میستاییم تو را، که در خانهمانمان افروختهای...
اوستا - نیایش آتش
سده، جشن پیدایش آتش فرخنده باد.
ایدون باد،